Một trong những đơn vị đi tiên phong trong nghiên cứu cải cách tư pháp
18/06/2018
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng (1986) với tư tưởng đổi mới toàn diện, đã đề ra chủ trương thực hiện một cuộc cải cách lớn về tổ chức bộ máy của các cơ quan nhà nước, đồng thời xác định phải quan tâm xây dựng pháp luật, từng bước bổ sung và hoàn chỉnh hệ thống pháp luật để bảo đảm cho bộ máy nhà nước được tổ chức và hoạt động theo pháp luật. Đây là tiền đề rất quan trọng cho việc nghiên cứu, đề xuất phương hướng, nhiệm vụ cải cách pháp luật và cải cách tư pháp. Trong việc triển khai nghiên cứu về cải cách bộ máy nhà nước, Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý (nay là Viện Khoa học pháp lý) là một trong những đơn vị đi tiên phong nghiên cứu về cải cách tư pháp.
Đã hơn 30 năm trôi qua nhưng trong tôi vẫn còn lắng đọng không khí vô cùng sôi động của những ngày đầu ngành tư pháp triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội lần thứ VI của Đảng. Nắm bắt và dự báo được tình hình phát triển của đất nước, căn cứ chức năng, nhiệm vụ của ngành tư pháp, Bộ trưởng Tư pháp Phan Hiền đã chỉ đạo tập trung nghiên cứu đổi mới trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp để từ đó chỉ đạo thực tiễn[1]. Bên cạnh việc thành lập Tổ nghiên cứu về đổi mới tư duy pháp lý[2], việc nghiên cứu về cải cách tư pháp cũng được tiến hành. Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý (do đồng chí Nguyễn Văn Thảo làm Viện trưởng) được giao nhiệm vụ làm đầu mối nghiên cứu, với sự tham gia của một số cán bộ chuyên môn trong cơ quan Bộ Tư pháp.
Xác định khoa học phải đi trước một bước, khởi đầu của việc nghiên cứu về cải cách tư pháp là việc Bộ Tư pháp, trực tiếp là Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý đăng ký với Ủy ban Khoa học Nhà nước (nay là Bộ Khoa học và Công nghệ) đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ. Đó là đề tài “Cải cách tư pháp”, Mã số 86-98-011, triển khai thực hiện từ năm 1987. Ban Chủ nhiệm đề tài có các đồng chí: 1) Vụ trưởng Vụ Quản lý Tòa án nhân dân địa phương Nguyễn Quốc Thùy; 2) Vụ trưởng Vụ Luật sư, Công chứng, Giám định, Hộ tịch Nguyễn Văn Yểu; 3) Q. Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ Trần Thư Nguyên; 4) Q. Chánh Văn phòng Bộ Tư pháp Vũ Văn Tuấn; 5) Chánh án Tòa án nhân dân Q. Hoàn Kiếm (Hà Nội) Nguyễn Thị Bảo; 6) Phó Viện trưởng Viện Khoa học pháp Nguyễn Tất Viễn (là Thường trực Ban Chủ nhiệm Đề tài). Các đồng chí Viện trưởng Viện Nghiên cứu Khoa học pháp lý Nguyễn Văn Thảo, Phó Viện trưởng Nguyễn Đức Tuấn, Uông Chu Lưu; Giám đốc Sở Tư pháp ĐăkLăk Lê Tấn Hiền và một số cán bộ chuyên môn khác của Bộ Tư pháp đã tham gia tích cực quá trình nghiên cứu. Tháng 12-1990, Ban Chủ nhiệm trình Báo cáo kết quả nghiên cứu lên Bộ Tư pháp. Đề tài được nghiệm thu chính thức ngày 29-01-1991. Các đề xuất của Đề tài gồm: 1) Những giải pháp bảo đảm cho Thẩm phán và Hội thẩm độc lập và chỉ tuân theo pháp luật trong điều kiện cải cách tư pháp như: bỏ chế độ thỉnh thị án và duyệt án như là một lề lối làm việc; thay chế độ bầu thẩm phán bằng chế độ bổ nhiệm thẩm phán; tăng thẩm quyền xét xử về hình sự cho Tòa án nhân dân cấp huyện. 2) Mở rộng thẩm quyền của Tòa án nhân dân trong xét xử các vụ án hành chính, kinh tế, đất đai, thành lập các Tòa hành chính, Tòa Kinh tế, Tòa Đất đai. 3) Thiết kế lại hệ thống tổ chức tòa án theo nguyên tắc thẩm quyền xét xử, không phụ thuộc đơn vị hành chính (địa hạt); thành lập các tòa án sơ thẩm khu vực (liên huyện) phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương. 4) Đổi mới công tác quản lý các Tòa án nhân dân địa phương về tổ chức, thống nhất quản lý ngân sách các tòa án, xây dựng chức danh, tiêu chuẩn thẩm phán, tăng cường cơ sở vật chất bảo đảm cho các tòa án hoạt động bình thường; 5) Kiện toàn tổ chức và hoạt động của hội thẩm nhân dân; đổi mới việc lựa chọn nhân sự hội thẩm, tập huấn chuyên môn và nghiệp vụ cho hội thẩm để phát huy tác dụng thiết thực trong xét xử, khắc phục tính hình thức. 6) Thiết lập ngạch Chấp hành viên thi hành án dân sự để tổ chức thi hành án có hiệu quả. Chấp hành viên cần có sắc phục riêng, có thẩm quyền cưỡng chế thi hành án. Theo ý kiến của cá nhân tôi, một số kiến nghị đề tài nêu ra đến nay vẫn còn tính thời sự.
Sau khi kết thúc đề tài nghiên cứu về cải cách tư pháp, năm 1991, Viện Nghiên cứu khoa học Pháp lý tiến hành nghiên cứu đề tài “Một số căn cứ lý luận, thực tiễn xây dựng và hoàn thiện các tổ chức giám định tư pháp ở Việt Nam” (Mã số 91-98-052) do đồng chí Nguyễn Văn Yểu làm Chủ nhiệm. Kết quả nghiên cứu đã đưa ra nhiều kiến nghị có giá trị tham khảo trong mà quá trình xây dựng Pháp lệnh Giám định tư pháp và Luật Giám định tư pháp.
Những năm cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI, công tác nghiên cứu khoa học về cải cách pháp luật và cải cách tư pháp tiếp tục được Lãnh đạo Bộ Tư pháp quan tâm chỉ đạo, được thực hiện theo những yêu cầu mới mà thực tiễn cuộc sống đặt ra. Viện Khoa học pháp đã trưởng thành, nhiều kết quả nghiên cứu mới có giá trị đã ra đời, đóng góp cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc hoàn thiện hệ thống pháp luật trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN, cải cách hành chính và cải cách tư pháp.
Hơn ba thập kỷ đã trôi qua, nhìn lại những ngày đầu nghiên cứu về cải cách tư pháp, chúng tôi thấy đối với một Viện nghiên cứu vừa mới đi vào hoạt động được vài ba năm là cả vấn đề mới mẻ và khó khăn, nhưng việc nghiên cứu về cải cách tư pháp trong điều kiện cách đây hơn 30 năm còn mới mẻ và khó khăn hơn nhiều. Sau này, Viện Khoa học pháp lý đã thực hiện nghiên cứu nhiều đề tài có chất lượng liên quan đến cải cách tư pháp, nhưng những kết quả nghiên cứu ban đầu luôn để lại dấu ấn về tinh thần trách nhiệm, về sự cố gắng, nỗ lực tối đa và tính tiên phong trong nghiên cứu khoa học của Viện Khoa học pháp lý, với việc đề xuất những ý tưởng và nghiên cứu cơ bản về cải cách tư pháp, cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn góp phần thực hiện có hiệu quả các nhiệm vụ cải cách tư pháp.
Nhân đây, tôi nhớ lại khi đồng chí Trương Tấn Sang, nguyên ủy viên Bộ Chính trị, Nguyên Chủ tịch nước, Trưởng Ban Chỉ đạo Cải cách tư pháp Trung ương đến làm việc với Ban cán sự đảng và Lãnh đạo Bộ Tư pháp ngày 28-7-2015, đã đánh giá cao kết quả cải cách tư pháp trong lĩnh vực do Bộ Tư pháp quản lý. Đồng chí nhấn mạnh cải cách tư pháp không phải tự nhiên mà đến, nó bắt đầu từ thực tiễn, từ đề xuất ý tưởng của một số người, hoặc của một cơ quan, đơn vị. Sau đó phải được tổ chức nghiên cứu rất cơ bản. Khi cấp có thẩm quyền chấp nhận và thông qua sẽ trở thành chủ trương, quyết sách để thực hiện. Với ý nghĩa đó, là một cán bộ của Viện từ những ngày đầu, tôi xin chúc Viện Khoa học pháp lý tiếp tục sứ mệnh của mình trong nghiên cứu khoa học, góp phần cung cấp những căn cứ lý luận và thực tiễn sâu sắc hơn, có tính ứng dụng cao hơn cho sự phát triển của hệ thống pháp luật và tư pháp trong những năm tới./.
PGS.TS. Nguyễn Tất Viễn
Nguyên Ủy viên Thường trực Ban Chỉ đạo CCTP Trung ương,
Nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý.
Xác định khoa học phải đi trước một bước, khởi đầu của việc nghiên cứu về cải cách tư pháp là việc Bộ Tư pháp, trực tiếp là Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý đăng ký với Ủy ban Khoa học Nhà nước (nay là Bộ Khoa học và Công nghệ) đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ. Đó là đề tài “Cải cách tư pháp”, Mã số 86-98-011, triển khai thực hiện từ năm 1987. Ban Chủ nhiệm đề tài có các đồng chí: 1) Vụ trưởng Vụ Quản lý Tòa án nhân dân địa phương Nguyễn Quốc Thùy; 2) Vụ trưởng Vụ Luật sư, Công chứng, Giám định, Hộ tịch Nguyễn Văn Yểu; 3) Q. Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ Trần Thư Nguyên; 4) Q. Chánh Văn phòng Bộ Tư pháp Vũ Văn Tuấn; 5) Chánh án Tòa án nhân dân Q. Hoàn Kiếm (Hà Nội) Nguyễn Thị Bảo; 6) Phó Viện trưởng Viện Khoa học pháp Nguyễn Tất Viễn (là Thường trực Ban Chủ nhiệm Đề tài). Các đồng chí Viện trưởng Viện Nghiên cứu Khoa học pháp lý Nguyễn Văn Thảo, Phó Viện trưởng Nguyễn Đức Tuấn, Uông Chu Lưu; Giám đốc Sở Tư pháp ĐăkLăk Lê Tấn Hiền và một số cán bộ chuyên môn khác của Bộ Tư pháp đã tham gia tích cực quá trình nghiên cứu. Tháng 12-1990, Ban Chủ nhiệm trình Báo cáo kết quả nghiên cứu lên Bộ Tư pháp. Đề tài được nghiệm thu chính thức ngày 29-01-1991. Các đề xuất của Đề tài gồm: 1) Những giải pháp bảo đảm cho Thẩm phán và Hội thẩm độc lập và chỉ tuân theo pháp luật trong điều kiện cải cách tư pháp như: bỏ chế độ thỉnh thị án và duyệt án như là một lề lối làm việc; thay chế độ bầu thẩm phán bằng chế độ bổ nhiệm thẩm phán; tăng thẩm quyền xét xử về hình sự cho Tòa án nhân dân cấp huyện. 2) Mở rộng thẩm quyền của Tòa án nhân dân trong xét xử các vụ án hành chính, kinh tế, đất đai, thành lập các Tòa hành chính, Tòa Kinh tế, Tòa Đất đai. 3) Thiết kế lại hệ thống tổ chức tòa án theo nguyên tắc thẩm quyền xét xử, không phụ thuộc đơn vị hành chính (địa hạt); thành lập các tòa án sơ thẩm khu vực (liên huyện) phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương. 4) Đổi mới công tác quản lý các Tòa án nhân dân địa phương về tổ chức, thống nhất quản lý ngân sách các tòa án, xây dựng chức danh, tiêu chuẩn thẩm phán, tăng cường cơ sở vật chất bảo đảm cho các tòa án hoạt động bình thường; 5) Kiện toàn tổ chức và hoạt động của hội thẩm nhân dân; đổi mới việc lựa chọn nhân sự hội thẩm, tập huấn chuyên môn và nghiệp vụ cho hội thẩm để phát huy tác dụng thiết thực trong xét xử, khắc phục tính hình thức. 6) Thiết lập ngạch Chấp hành viên thi hành án dân sự để tổ chức thi hành án có hiệu quả. Chấp hành viên cần có sắc phục riêng, có thẩm quyền cưỡng chế thi hành án. Theo ý kiến của cá nhân tôi, một số kiến nghị đề tài nêu ra đến nay vẫn còn tính thời sự.
Sau khi kết thúc đề tài nghiên cứu về cải cách tư pháp, năm 1991, Viện Nghiên cứu khoa học Pháp lý tiến hành nghiên cứu đề tài “Một số căn cứ lý luận, thực tiễn xây dựng và hoàn thiện các tổ chức giám định tư pháp ở Việt Nam” (Mã số 91-98-052) do đồng chí Nguyễn Văn Yểu làm Chủ nhiệm. Kết quả nghiên cứu đã đưa ra nhiều kiến nghị có giá trị tham khảo trong mà quá trình xây dựng Pháp lệnh Giám định tư pháp và Luật Giám định tư pháp.
Những năm cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI, công tác nghiên cứu khoa học về cải cách pháp luật và cải cách tư pháp tiếp tục được Lãnh đạo Bộ Tư pháp quan tâm chỉ đạo, được thực hiện theo những yêu cầu mới mà thực tiễn cuộc sống đặt ra. Viện Khoa học pháp đã trưởng thành, nhiều kết quả nghiên cứu mới có giá trị đã ra đời, đóng góp cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc hoàn thiện hệ thống pháp luật trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN, cải cách hành chính và cải cách tư pháp.
Hơn ba thập kỷ đã trôi qua, nhìn lại những ngày đầu nghiên cứu về cải cách tư pháp, chúng tôi thấy đối với một Viện nghiên cứu vừa mới đi vào hoạt động được vài ba năm là cả vấn đề mới mẻ và khó khăn, nhưng việc nghiên cứu về cải cách tư pháp trong điều kiện cách đây hơn 30 năm còn mới mẻ và khó khăn hơn nhiều. Sau này, Viện Khoa học pháp lý đã thực hiện nghiên cứu nhiều đề tài có chất lượng liên quan đến cải cách tư pháp, nhưng những kết quả nghiên cứu ban đầu luôn để lại dấu ấn về tinh thần trách nhiệm, về sự cố gắng, nỗ lực tối đa và tính tiên phong trong nghiên cứu khoa học của Viện Khoa học pháp lý, với việc đề xuất những ý tưởng và nghiên cứu cơ bản về cải cách tư pháp, cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn góp phần thực hiện có hiệu quả các nhiệm vụ cải cách tư pháp.
Nhân đây, tôi nhớ lại khi đồng chí Trương Tấn Sang, nguyên ủy viên Bộ Chính trị, Nguyên Chủ tịch nước, Trưởng Ban Chỉ đạo Cải cách tư pháp Trung ương đến làm việc với Ban cán sự đảng và Lãnh đạo Bộ Tư pháp ngày 28-7-2015, đã đánh giá cao kết quả cải cách tư pháp trong lĩnh vực do Bộ Tư pháp quản lý. Đồng chí nhấn mạnh cải cách tư pháp không phải tự nhiên mà đến, nó bắt đầu từ thực tiễn, từ đề xuất ý tưởng của một số người, hoặc của một cơ quan, đơn vị. Sau đó phải được tổ chức nghiên cứu rất cơ bản. Khi cấp có thẩm quyền chấp nhận và thông qua sẽ trở thành chủ trương, quyết sách để thực hiện. Với ý nghĩa đó, là một cán bộ của Viện từ những ngày đầu, tôi xin chúc Viện Khoa học pháp lý tiếp tục sứ mệnh của mình trong nghiên cứu khoa học, góp phần cung cấp những căn cứ lý luận và thực tiễn sâu sắc hơn, có tính ứng dụng cao hơn cho sự phát triển của hệ thống pháp luật và tư pháp trong những năm tới./.
PGS.TS. Nguyễn Tất Viễn
Nguyên Ủy viên Thường trực Ban Chỉ đạo CCTP Trung ương,
Nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý.
[1] Bộ Tư pháp thời kỳ đó thực hiện chức năng quản lý các Tòa án nhân dân địa phương về tổ chức
[2] Nhóm nghiên cứu về đổi mới tư duy pháp lý, trong đó có nghiên cứu về chiến lược xây dựng pháp luật Việt Nam có các đồng chí Hà Hùng Cường, Nguyễn Bình, Dương Thị Thanh Mai, Nguyễn Ngọc Thạch, Nguyễn Minh Mẫn, Nguyễn Văn Thảo (Viện trưởng Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý) và một số đồng chí khác.